Mapa utworzona w oparciu o podkład uzyskany w projekcie IBCAO - International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean

Ocean Arktyczny
| Geografia || Geologia i tektonika || Morza, główne cieśniny i zatoki |

IBCAO - International Bathymetric Chart of the Arctic Ocean - źródło podkładu mapy Arktyki

Ocean Arktyczny jest kontynuacją Oceanu Atlantyckiego w rejony podbiegunowe. Charakteryzuje się to przez połączenie z wodami Atlantyku oraz w postaci struktur dna oceanu takich jak szelf kontynentalny, stok oceaniczny, grzbiet śródoceaniczny. Formy dna oceanicznego widoczne są na mapach topograficznych, grawimetrycznych i anomalii magnetycznych. Najwyraźniej uwidaczniają się grzbiety śródoceaniczne. Można dokonać podziału tego rejonu na trzy baseny oceaniczne: norwesko-grenlandzki (BNG), euroazjatycki (BEA) oraz amerykańsko-azjatycki (BAA). Basen norwesko-grenlandzki jest przykładem typowej struktury oceanicznej ze strefą ryftu w środku oraz jest po obu stronach zamknięty stokami kontynentalnymi. Główne uskoki transformujące dzielą w nim ryft na trzy podstawowe segmenty. Grzbiet Kolbeinsego (GK) jest najbardziej wysuniętym na południe jego fragmentem. Jego batymetria jest bardzo skomplikowana i słabo poznana. Przyczynę tej komplikacji można dopatrywać w występującej plamie gorąca pod Islandią. Strefa uskoków transformujących Jan Mayen oddziela Grzbiet Kolbeinsego od Grzbietu Mohna (GM). Ukierunkowany jest on wschód-zachód i jest to typowy grzbiet z wyraźną doliną ryftową. W okolicy 10° długości geograficznej wschodniej ryft skręca praktycznie pod kątem prostym w kierunku północnym. Ten nowy segment stanowi Grzbiet Knipowicza (GKn). Jego budowa jest także skomplikowana. Dolina ryftowa jest posegmentowana. Przyczynę tego można upatrywać w kierunku rozchodzenia się płyt kontynentalnych. O ile w przypadku Grzbietu Mohna jest on praktycznie do niego prostopadły, to w przypadku Grzbietu Knipowicza jest prawie do niego styczny. Grzbiet Knipowicza jest ostatnim segmentem w rejonie basenu norwesko-grenlandzkiego i zakończony jest strefą licznych uskoków transformujących. Grzbiet Gakkela (GG), będący jego kontynuacją jest symetryczny w stosunku do euroazjatyckiego stoku kontynentalnego i nieaktywnego Grzbietu Łomonosowa (GŁ) oddzielającego basen euroazjatycki od amerykańsko-azjatyckiego. Kierunek rozchodzenia się płyt tektonicznych w tym rejonie jest praktycznie do niego prostopadły stąd też w odróżnieniu od grzbietu basenu norwesko-grenlandzkiego nie występują tam podziały na niezależne grzbiety. Grzbiet Gakkela kończy się na 80° szerokości geograficznej północnej. Dalej mamy Morze Łaptiewów (MŁ) ze strefą Uskoków Werkhojańska oraz kontynuacją na lądzie w postaci łańcuchów górskich w rejonie Syberii.

Ruch płyt kontynentalnych można opisać jako rotację wokół pewnej osi z określoną prędkością kątową. Zauważalne jest to w rejonie Oceanu Arktycznego. Zakończenie Grzbietu Gakkela jest właśnie lokalizacją takiej osi obrotu. Dodatkowo charakteryzuje ją położenie uskoków transformujących, gdyż są one zawsze styczne do kierunku ruchu płyt. Ryfty rejonu Oceanu Arktycznego są przykładem ryftów wolnych i ultrawolnych, prędkość nie przekracza 20 mm/rok dla Grzbietu Kolbeinsego, malejąc do 2,6 mm/rok dla wschodniej części Grzbietu Gakkela w rejonie Morza Łaptiewów gdyż tam jest oś obrotu.

Oprócz struktur oceanicznych, jakimi są ryfty i baseny oceaniczne mamy w rejonie Arktyki struktury kontynentalne: stok kontynentalny oraz strefę szelfu kontynentalnego. Zmiana głębokości oceanu na stoku kontynentalnym wynosi około 1,5 kilometra. Strefa marginalna, obejmująca stok kontynentalny i przystokową część szelfu wykazuje w rejonie basenu euroazjatyckiego charakterystyczne wyniesienie uwidocznione przez szereg wysp: Archipelag Svalbard (AS), Ziemia Franciszka Józefa (ZFJ), Wyspy Nowosyberyjskie (WNS).

Na podstawie linowych anomalii magnetycznych zaobserwowano główne epizody geotektonicznego rozwoju rejonu Północnego Atlantyku oraz Oceanu Arktycznego. Sam proces formowania się ryftu w tym rejonie rozpoczął się 90 milionów lat temu, pod koniec kredy. Formujący się ryft północnoatlantycki propaguje się w kierunku północno-zachodnim. Tworzenie się płyt tektonicznych (spreding) następuje więc po zachodniej stronie Grenlandii w rejonie współczesnego Morza Labradorskiego i Zatoki Baffina. Na przełomie kredy i paleocenu (65 milionów lat temu) dochodzi do epizodów magmowych w rejonie Spitsbergenu i Grenlandii. Proces ten trwa kilkanaście milionów lat i staje się najprawdopodobniej przyczyną zapoczątkowania spredingu po wschodniej stronie Grenlandii oraz formowania się Grzbietu Gakkela w zachodniej części basenu euroazjatyckiego (55 milionów lat temu). Na południe od Grenlandii mamy wtedy do czynienia ze stykiem trzech oddzielnych płyt kontynentalnych, gdzie na granicy między nimi dochodzi do ryftingu. Na przełomie eocenu i oligocenu (33 miliony lat temu) zanika proces spredingu w rejonie Zatoki Bafina i występuje on tylko po wschodniej stronie Grenlandii, gdzie formuje się basen norwesko-grenlandzki. Grenlandia przestaje być oddzielnym kontynentem i stanowi integralną część płyty północnoamerykańskiej. W środkowym miocenie następuje połączenie ryftu basenu norwesko-grenlandzkiego i euroazjatyckiego, początkowo przez strefę uskoków a następnie poprzez strefę ryftu który uformował Grzbiet Knipowicza. Dalszy rozrost skorupy oceanicznej w strefach ryftu uformował aktualny układ struktur tektonicznych Oceanu Arktycznego.

MORZA

CIEŚNINY

ZATOKI


Materiał przygotował: Mateusz Moskalik

Wszystkie zdjęcia i teksty prezentowane na tych stronach chronione są prawem autorskim. Ich kopiowanie, wykorzystywanie i publikowanie bez zgody autorów jest zabronione.
pl: http://www.arktyka.org.pl
en: http://www.wild-arctic.eu